Otizm Nedir, Belirtileri ve Beslenme: Ailelerin Bilmesi Gereken Her Şey
Otizm, sosyal iletişim, etkileşim, davranış ve duyusal işleme biçimlerinde farklılıklarla seyreden nörogelişimsel bir durumdur. Otizm belirtileri her çocukta aynı görünmez ve erken işaretler bazen oldukça hafif olabilir. Ailelerin gelişim basamaklarını izlemesi, farklılık fark edildiğinde çocuk doktoruna başvurması erken desteğe erişimi kolaylaştırır. Otizm ve beslenme konusu da seçici yeme, duyusal hassasiyet ve büyüme takibi açısından ailelerin dikkatle ele alabileceği alanlardan biridir.
Otizm Nedir?
Otizm spektrum bozukluğu, kişinin iletişim kurma, sosyal etkileşime katılma, öğrenme ve davranış biçimini etkileyen nörogelişimsel bir durumdur. Belirtiler çoğu kişide yaşamın ilk iki yılında fark edilmeye başlar. Spektrum ifadesi, ihtiyaçların, güçlü yönlerin ve günlük yaşamda gereken desteğin kişiden kişiye değişmesini anlatır. Otizm belirtileri değerlendirilirken tanı tek bir kan testiyle konmaz. Gelişim öyküsü, davranış gözlemi ve gerektiğinde standart değerlendirme araçları kullanılır.
Otizm Neden Olur?
Otizmin tek bir nedeni gösterilememiştir. Genetik farklılıklar güçlü rol oynar. Bazı kromozomal veya genetik durumlar, otizmli kardeşe sahip olma, ileri ebeveyn yaşı, prematürite ve düşük doğum ağırlığı gibi etkenler daha yüksek olasılıkla ilişkilendirilmiştir. Risk faktörü bulunması çocuğun kesin olarak otizm geliştireceği anlamına gelmez. Ebeveyn tutumu, sevgi eksikliği veya yetiştirme biçimi otizme yol açmaz.
Otizm Genetik mi?
Genetik etkenler otizm riskinde güçlü role sahiptir, ancak tek bir otizm geni yoktur. Çok sayıda genetik varyant ve biyolojik etken farklı kombinasyonlarda rol oynayabilir. Aile öyküsü genetik yatkınlığın anlaşılmasında değer taşır; kardeş veya ebeveynde otizm bulunması olasılığı artırabilir. Bazı çocuklarda belirli genetik değişiklik saptanırken bazılarında belirgin neden bulunamayabilir. Ailede otizm veya belirli genetik hastalık öyküsü varsa hekim genetik danışmanlık önerebilir ve genetik test gereksinimini kişisel öyküye göre belirleyebilir. Genetik yatkınlık, her kardeşte aynı gelişim örüntüsünün görüleceği anlamına gelmez.
Aşı Otizm Yapar mı?
Hayır. Güncel bilimsel kanıtlar çocukluk aşıları ile otizm arasında nedensel ilişki olmadığını gösterir. Dünya çapında geniş nüfusları kapsayan çalışmalar ve sistematik değerlendirmeler aynı sonuca ulaşmıştır. Aşı takvimini otizm korkusuyla geciktirmek çocuğu kızamık ve boğmaca gibi önlenebilir enfeksiyonlara karşı savunmasız bırakabilir. Aşılarla ilgili özel sağlık soruları çocuk doktoruyla görüşülebilir.
Otizm Türleri Nelerdir?
Güncel tanı yaklaşımında geçmişte ayrı adlarla kullanılan birçok tanı otizm spektrum bozukluğu çatısında değerlendirilir. Gereken destek düzeyi ve eşlik eden durumlar da belirtilir.
Klasik Otizm (Kanner Sendromu)
Klasik otizm, geçmiş sınıflamalarda erken başlayan sosyal iletişim farklılıkları ve tekrarlayıcı davranışlarla tanımlanıyordu. Günümüzde ayrı tanı adı değildir.
Yaygın Gelişimsel Bozukluk – Başka Türlü Adlandırılamayan (PDD-NOS)
PDD-NOS, eski sınıflamalarda otizmle ilişkili özellikleri bulunan fakat klasik ölçütlerin tamamını karşılamayan kişiler için kullanılıyordu. Günümüzde ayrı tanı değildir.
Asperger Sendromu
Asperger sendromu geçmişte belirgin dil gecikmesi olmadan sosyal iletişim güçlükleri ve sınırlı ilgi alanlarıyla tanımlanıyordu. Günümüzde ayrı tanı değildir.
Çocukluk Dezintegratif Bozukluğu (CDD)
CDD, kazanılmış dil ve sosyal becerilerde belirgin gerilemeyle tanımlanan eski bir tanıydı. Günümüzde gelişimsel gerilemenin nedeni ayrıntılı araştırılır.
Rett Sendromu
Rett sendromu çoğunlukla MECP2 genindeki değişikliklerle ilişkili ayrı bir nörogelişimsel bozukluktur. Güncel sınıflamada otizm türü kabul edilmez.
Otizm Belirtileri Nelerdir?
Otizm belirtileri sosyal iletişim farklılıkları ile sınırlı veya tekrarlayıcı davranışların birlikte görülmesiyle değerlendirilir. Tek bir davranış tanı koydurmaz. Çocuğun yaşına göre beklenen gelişim basamakları, belirtilerin sürekliliği ve günlük yaşamı ne ölçüde etkilediği dikkate alınır.
- İsmi söylendiğinde sınırlı tepki verme
- Göz temasının az veya tutarsız olması
- İşaret etme ve ortak ilgi paylaşımının sınırlı kalması
- Konuşmada gecikme veya farklı konuşma örüntüleri
- Tekrarlayıcı hareketler ve yoğun ilgi alanları
- Rutindeki değişikliklere güçlü tepki verme
- Ses, ışık, koku, doku veya tada karşı belirgin duyusal hassasiyet gösterme
Çocuklarda Otizm Belirtileri
Çocuklarda otizm belirtileri yaşla beraber farklı biçimlerde görülebilir. Akran oyununa katılmada zorlanma, karşılıklı konuşmayı sürdürmede güçlük, jestleri sınırlı kullanma ve yoğun ilgi alanları dikkat çekebilir. Çocuklarda otizm belirtileri okul öncesi dönemde daha görünür olabilir. Tek davranış yerine gelişimin genel örüntüsüne bakılır.
Bebeklerde Otizm Belirtileri Nelerdir?
Bebeklikte sosyal gülümsemenin azlığı, göz temasının sınırlı olması, sese veya isme beklenen düzeyde yönelmeme, jest kullanımının gecikmesi ve bakım verenle ortak ilgi paylaşımının az olması erken işaretler arasında yer alabilir. Bazı bebeklerde gelişim başlangıçta olağan ilerlerken daha sonra kazanılmış becerilerde gerileme görülebilir. Otizm belirtileri arasında gelişimsel gerileme de yer alabilir. Aile gelişimde gerileme fark ederse rutin kontrol tarihini beklemeden sağlık profesyoneline başvurabilir.
2 Yaş Otizm Belirtileri
2 yaş otizm belirtileri arasında iki yönlü iletişimde sınırlılık, işaret ederek ilgi paylaşmama, taklit ve hayali oyunun azlığı, tekrarlayıcı hareketler ve değişime yoğun tepki sayılabilir. 2 yaş otizm belirtileri yalnız konuşma gecikmesine bakılarak yorumlanmaz. Sosyal iletişim, oyun, jestler ve davranış örüntüsü beraber değerlendirilir. Deneyimli uzman tarafından iki yaş civarında yapılan değerlendirme güvenilir tanıya ulaşabilir.
Konuşamamak Otizm Belirtisi mi?
Konuşamamak tek başına otizm tanısı anlamına gelmez. Dil gecikmesi işitme sorunları, gelişimsel dil bozukluğu, genel gelişimsel gecikme ve farklı nedenlerle ilişkili olabilir. Bazı otizmli çocuklar konuşmazken bazıları yaşına uygun veya ileri düzeyde konuşabilir. Otizm belirtileri değerlendirilirken sözsüz iletişim, ortak dikkat, sosyal karşılıklılık, oyun biçimi ve tekrarlayıcı davranışlar da göz önünde tutulur.
Otizm Nasıl Anlaşılır?
Tanı, çocuğun gelişim öyküsü ve uzman gözlemiyle konur. Otizmi doğrulayan tek bir laboratuvar testi veya görüntüleme yöntemi yoktur. Gelişimsel tarama ailelerin fark etmediği bazı gecikmeleri yakalayabilir. Çocukların genel gelişim taramasının 9, 18 ve 30 aylık kontrollerde, otizm taramasının ise 18 ve 24 aylık kontrollerde yapılması önerilir. 2 yaş otizm belirtileri fark edildiğinde değerlendirme için beklemek gerekmez.
Otizm Tedavisi Var mı?
Otizmi tamamen ortadan kaldıran tek bir tedavi yoktur. Erken başlayan, bireysel gereksinime göre seçilen eğitimsel, davranışsal, gelişimsel, konuşma ve dil terapileri günlük işlevleri destekleyebilir. Ergoterapi bazı çocuklarda öz bakım ve günlük yaşam becerilerine odaklanabilir. Destek planı çocuğun güçlü yönleri ve zorlandığı alanlara göre hazırlanır. Aile eğitimi de sürecin doğal parçasıdır.
Otizm İlacı Var mı?
Otizmin temel sosyal iletişim özelliklerini veya tekrarlayıcı davranış örüntüsünü ortadan kaldıran bir ilaç yoktur. Hekimler gerektiğinde dikkat sorunları, yoğun irritabilite, kaygı, uyku problemi, epilepsi veya kendine zarar verme gibi eşlik eden durumlar için ilaç tedavisi planlayabilir. İlaç kararı kişiye özgü verilir ve yan etkiler düzenli takip edilir.
Aileler Otizmli Çocuklarına Nasıl Yaklaşmalıdır?
Çocuğun iletişim biçimini anlamaya çalışmak, açık yönergeler kullanmak ve günlük rutini öngörülebilir kılmak aile yaşamını rahatlatabilir. Zorlayıcı davranışlarda ağrı, duyusal yüklenme, iletişim güçlüğü veya rutin değişimi gibi olası tetikleyiciler gözden geçirilebilir. Güçlü yanları fark etmek ve küçük ilerlemeleri görmek destekleyici bir aile ortamı kurar.
Otizmli Çocuk Üstün Zekalı Mıdır?
Otizm zekâ düzeyini tek başına belirlemez. Otizmli kişiler arasında zihinsel yetersizliği olanlar, ortalama bilişsel becerilere sahip kişiler ve bazı alanlarda çok yüksek yetenek gösteren bireyler bulunabilir. Güçlü hafıza, müzik, matematik veya görsel beceriler bazı kişilerde belirgin olabilir, fakat her otizmli çocukta üstün zekâ beklemek doğru değildir. Bilişsel değerlendirme bireysel yapılır.
Otizm Spektrum Bozukluğu Nasıl Önlenir?
Otizmi kesin olarak önlediği kanıtlanmış bir yöntem yoktur. Otizm bir ebeveyn hatası değildir ve aşıdan kaynaklanmaz. Gebelik öncesi ve gebelik sırasında genel sağlık takibi, reçeteli ilaçların doktorla gözden geçirilmesi ve rutin gebelik bakımının sürdürülmesi anne ile bebek sağlığı açısından yararlıdır. Risk faktörlerini bilmek erken gelişim izlemini güçlendirebilir, fakat sıfır risk garantisi vermez.
Otizm ve Beslenme: Seçici Yeme ve Duyusal Hassasiyet
Otizm ve beslenme ilişkisi çoğunlukla seçici yeme, belirli doku veya kokulara hassasiyet, kabızlık ve sınırlı besin çeşitliliği üzerinden ele alınır. Çocuğu zorlayarak yedirmek yerine yeni gıdaları küçük miktarlarda ve tekrarlarla tanıtmak daha sakin bir deneyim yaratabilir. Büyüme eğrisi, demir, D vitamini veya diğer besin öğeleri açısından kaygı varsa çocuk doktoru ve diyetisyen değerlendirmesi gerekir.
Beslenme günlüğü tutmak, çocuğun kabul ettiği dokuları, reddettiği tatları ve öğün saatlerini görmeyi kolaylaştırabilir. Yeni gıdaları baskı kurmadan küçük porsiyonlarla tanıtmak daha sakin ilerler. Kilo kaybı, büyümede duraklama, sürekli kabızlık veya sınırlı besin listesi varsa profesyonel değerlendirme için randevu alınabilir.
Glutensiz veya kazeinsiz diyetler otizmin temel özelliklerini tedavi etmek amacıyla rutin önerilmez. Gereksiz kısıtlama enerji, protein, kalsiyum ve vitamin alımını azaltabilir. Çölyak hastalığı veya süt alerjisi varsa plan uzmanla hazırlanabilir. Çocuklarda otizm belirtileri için herhangi bir gıdayı tedavi saymak yerine yeterli ve çeşitli beslenmeye odaklanmak daha uygundur.
Günlük beslenmede ürün çeşitliliğini planlarken içerik listesini, porsiyonu ve çocuğun çiğneme becerisini gözden geçirmek daha güvenli bir yaklaşım sağlar. Ailenizin beslenme düzenine uygun seçenekleri karşılaştırmak isterseniz Aydınlı Amca kuru meyve çeşitlerini inceleyebilir, ürün içeriği ve saklama bilgilerini kontrol ederek kişisel beslenme planınıza uygun tercihleri doktor veya diyetisyen görüşüyle rahatça belirleyebilirsiniz.
